کلمه ی هیئت در لغت به معنای ( صورت ، حالت و شکل هر چیز ) است .

در واقع هیئت های مذهبی ،  فرهنگی نهادهایی هستند  که در کنار دیگر نهاد ها از استقلال درونی برخوردار می باشند ، هیئت مذهبی به تجمعی اطلاق می شود که جمعی از مؤمنان به منظور تعظیم شعایر الهی و احیای یاد و سیره  اهل بیت پیامبر(ص) در جامعه به تبلیغ ، تعلیم و تربیت دینی، اخلاقی اقدام به برگزاری جلسات مذهبی شامل قرائت قرآن، سخنرانی دینی و ذکر توسل اهل بیت عصمت و طهارت با محوریت عزاداری امام حسین(ع) می پردازند.

تاریخچه هیئت های مذهبی فرهنگی

آورده اند هیئت های مذهبی ، فرهنگی سازمانهایی هستند که به گونه ای تقریبا همیشگی در معرض دید ساکنان حوزه ی تمدنی –فرهنگی ایران قرار دارند، از ماوراء االنهر تا غرب قفقاز در شمال ،از دریای بالتیک تا غرب شبه جزیره عربستان و از آن جا تا  کشمیر در جنوب و از کشمیر تا ماوراء االنهر در مشرق ، گستره ی جغرافیایی دارند .

اما ظاهراً برای اولین بار حکومت آل بویه با گرامی داشت مقام امام حسین (ع) و سرگذشت شهادت ایشان به مراسم مزبور رسمیت داده است.

این سنت  در دوره صفوی احیاء شده ، هر چند سوگواری برای امام حسین(ع) از مدّت ها قبل کم و بیش به صورت پنهانی و نیمه پنهانی وجود داشته و به مرور زمان از دایره ی تنگ نوحه سرایی در خانه ها و مجالس خصوصی به بازار ها و خیابان ها و مراسم سینه زنی و مانند آن مبدل گردیده است. اما هیچ گاه تا پیش از روی کار آمدن صفویه به صورت یک نهاد اجتماعی قدرتمند رخ ننموده  ، سرانجام از اواسط دوره قاجار، بستر و چارچوب امروزین خود را به دست آورد و از اواخر عهد ناصری هیئت های مذهبی مستقل از دربار پدیدار و به سرعت روبه گسترش نهادند .

با تغییر سیاست حکومت های محلی، که در مناطق گوناگون ایران حاکمیّت داشتند ، تغییرات و دگرگونی هایی از نظر قوّت و ضعف ، در اقامه ی عزاداری امام حسین(ع) روی می داد ، با روی کارآمدن صفویه و تشکیل یک دولت مرکزی مقتدر واهتمام وکوششی که در برگزاری عزای حسینی در داخل و خارج، در خانه ها،مساجد، تکیه ها  و بازار داشتند موجب شد تا عزاداری امام حسین(ع) به صورت یک نهاد اجتماعی درآید ، به این معنا که پس از اضمحلال سلسله ی صفویه نه تنها این سنت از بین نرفت بلکه روز به روز باروتر و تنومندتر گردید.

گسترش هیئت های مذهبی در دوره ی پهلوی

واضح و مبرهن است که یکی از عمده ترین علل رشد و توسعه ی هیئت های مذهبی در دوره ی پهلوی  برخوردهای جابرانه با فعالان در مساجد بوده  و هنوز هم خاطرات تلخ آن  در حافظه ها باقیست ،  با نگاهی به اسناد بدست آمده از ساواک توجه و حساسیّت وافر آن حکومت ضد دین  نسبت به مساجد آشکارتر می گردد ، اگر چه علیرغم دستگیری و شکنجه ی ائمه ی جماعات و نمازگزاران توفیق چشمگیری بدست نیاوردند**.

در واقع سازمان عریض و طویل اطلاعاتی پهلوی به علت گستردگی و کثرت و هم چنین سیّار بودن محل برگزاری جلسات هیئت ها ، نتوانست کمترین موفقیتی در این حوزه به دست آورد و اتّفاقا از همین ناحیه نیز ضربه ی مهلکی خورد ، چرا که در مبارزات حق طلبانه ی ملّت ایران ، هیئت ها به عنوان بازوان توانمند مساجد نقشی بیاد ماندنی ایفا نمودند و فراموش نکنیم که حرکت دستجات عزاداری در تاسوعا و عاشورای حسینی در محرم سال 1357 به سمت میدان آزادی به امر امام خمینی (ره) بود که طومار سلسله ی ستم شاهی را در هم پیچید .

نگاهی کوتاه به نقش هیئت های مذهبی در سایر بلاد

امروزه به تاسی از فعالیت همین هیئت ها شاهد خیزش جنبش های  اسلامی شیعی در کشورهایی نظیر بحرین ، اندونزی ، تایلند ، مالزی ، آذربایجان ، پاکستان ، هندوستان ، افغانستان ، نیجریه ، سودان و … با بهره منمدی از تشکیل هیئت های مذهبی به فراخور جوّ ایجاد شده توسط حاکمانشان می باشیم . در واقع این هیئت ها با گرفتن درس عبرت از واقعه ی جانگداز عاشورا در کربلا ی معلّا ، در عین عزاداری بر سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به تطبیق و بیان شرایط جامعه ی خود پرداخته و به تکلیف خود نسبت به ظالم و مظلوم واقفند .

هیئت های مذهبی پس از پیروزی انقلاب اسلامی

هیئت های مذهبی پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی در تمامی مراحل از انجام وظایف الهی خود غفلت ننموده اند، چرا که بسیاری جذب مساجد شده و با سبقه ی هیئت گردانی ، مسئولین آن  توانستند در هر چه فعالتر نمودن مساجد ، به یاری ائمه ی جماعات بشتابند و عمدتا اعضای همین هیئت ها بودند که در تشکیل پایگاه های مقاومت ،  بسیج مستضعفین ، بسیج اقتصادی ، انجمن های فرهنگی و …  موجب هر چه فشرده تر شدن صفوف اقامه ی نماز جماعت و بسط فرهنگ غنی اسلام  گردیده و تحوّلی نوین را در تاریخ انقلابمان رقم زدند .

هم اینک هیئت های مذهبی به دو صورت فصلی (این هیئت ها فقط در ایام محرم و صفر و دیگر ایّام به عزاداری  می پردازند)

و مستمر (که در طول  سال فعالیت می کنند و برنامه های گسترده تری را به جامعه ی شیعی ارایه می دهند )

بروز حاکمیت نگرش های جناحی در مساجد و هیئت های مذهبی

بدیهی است وجود نگرشهای جناحی  در بین مردم امری طبیعی بوده و هست و نمی توان این واقعیت را کتمان نمود ، اتفاقا این تشدّد نظرات همواره منجر به رشد و بالندگی جامعه گردیده ، لکن بروز و تحمیل نگرش یک سویه در اکثر مساجد جذب ، حداکثری را تحت الشعاع خود قرار داده است .

فراموش نکنیم که قبل از انتخابات دوره ی چهارم مجلس شورای اسلامی این خصیصه چهره ای آشکار به خود گرفت  فلذا جماعتی که یا در مخالفت با جناحی شدن مساجد و یا عدم پذیرش دیدگاه جناح حاکم در آن مسجد مخالفت داشتند ، به صورت گروهی و یا رفته رفته اقدام به ترک مساجد نمودند ، ( ثلمه ای که هرگز مورد بازنگری و  آسیب شناسی  قرار نگرفت ) اگر چه تعدادی از این نیروهای ارزشی در قالب هیئت های مذهبی تشکل یافتند ، امّا متاسفانه عدّه ای هم حتّی جذب هیئت ها نشدند و عطای فعالیت های آیینی ، فرهنگی اجتماعی را به لقایش بخشیدند !!!.

مع الاسف امروزه  جمعی با همان نگاه ( بهره برداری جناحی ) سعی در تحمیل  فضایی یک سویه  در برخی  هیئت های مذهبیِ فعال دارند ، دارندگان این تفکر به علت عدم شناخت کافی از فلسفه ی تشکیل هیئت های مذهبی دانسته یا ندانسته همان راهی را می روند که آرزوی دیرین دشمنان دین و ملّت است .

تکرار تجربه ای ناموفق نمی تواند دلیل بر هوشمندی طراحان این قبیل جریانات باشد (اگر چه صاحبان این تفکر را چند صباحی به نان و نوایی برساند) و خلاصه بوی صداقت از این گونه رفتارها استشمام نمی شود چرا که اگر داعیه ی خدمت به دستگاه اهل بیت ( علیهم السلام ) مد نظر است ، در شرایطی که تشکیل  تجمعات غیر اخلاقی ، ایجاد کلیساهای خانگی ، ترویج مکتب ایرانی به جای مکتب اسلامی ، وجود بسیاری از جلساتی که با عنوان هیئت های عزاداری ، همه گونه انحراف به خورد اذهان پاک جوانان می دهند ، الاّ شناخت معرفتیِ فرهنگ عاشورا ، می بایست  در دستور کار قرار گیرد ، نه هیئت هایی که بدون هیچ چشم داشتی صرفا به خاطر عشق به اهل بیت نبی گرامی اسلام و انقلابی که بر پایه ی حاکمیّت ولایت فقیه که به گفته امام راحل استمرار حرکت انبیاست استوار است و به خدمت گزاری مشغولند ، مورد هجمه  واقع شود و صد البته  تن دادن به این قبیل نگرش های احساسی حاصلی جز تفرقه  و تاراندن جوانان از هیئت ها و گسیل آنان به دامن نااهلان در پی نخواهد داشت .

شهرداری و مساعدت به هیئت ها

از دیگر مواردی که باید همواره به عنوان تهدید برشمرد ضعف و یا فقدان بودجه کافی در اداره هیئت هاست  و به همین جهت است که شهرداری در کنار کمک به مساجد و حسینیه ها ،  کمک به هیئت ها را نیز در دستور کارخود قرار داده است ، با نگاهی خوشبینانه ، این حرکت وقتی ارزشمند ارزیابی می گردد  که مایحتاج واقعی در هیئت ها توزیع گردد نه آن اقلام تکراری که همه ساله در نمایشگاه عطر سیب با  ارائه ی کارت های هوشمند  توزیع می شود وعمدتا مسئولین هیئت ها  چاره ای جز دریافت اقلام غیر ضرور، بعضا نامرغوب و بنجل ندارند ، البته نباید همکاری ها ، حمایت ها و نقش مثبت شهرداری را به خصوص در شش سال اخیر از نظر دور داشت ، ( گر چه پیشتر نیز حمایت شهرداری از هیئت ها (مساجد و مدارس ) بمنظور بهره برداری جناحی صورت می گرفت !)

آفات رو به تزاید در هیئت ها

از مواردی که در برخی از هیئت ها منجر به اعتراض مراجع عالیقدر گردیده می توان به اختصار به موارد زیر اشاره کرد :

- تکثیر و نصب تمثاله ای غیر واقعی از اهل بیت ( علیهم السلام )

- خواندن نوحه و اشعار غیر واقع بمنظور تشدید احساسات عزاداران

علامه  شهید مرتضی مطهري در کتاب «تحريف هاي عاشورا » می فرمایند : بايد بر اين تحريف هاي تاريخ کربلا گريست.»

«آنچه که من (مطهري) مي گويم همان هايي است که مرحوم حاجي نوري هم از آنها ناله کرده است حتي صريحا اين مرد بزرگ مي گويد امروز بايد عزاي حسين راگرفت اما براي حسين در عصر ما يک عزاي جدي است که درگذشته نبوده است و آن هم اين دروغ هايي است که درباره حادثه کربلا گفته مي شود هيچ کس جلوي اين دروغ ها را نمي گيرد و به اين مصيبت حسين بن علي (ع) بايد گريست.»

- استفاده از آلات موسیقی در دستجات عزاداری

- خواندن مرثیه با وزن و آهنگ های غنا ( حتّی کوچه بازاری دوره ی ستم شاهی )

- ارائه ی سبک های موسیقی پاپ و … به جای عزاداری سنتی

- استفاده از علامت ها با نصب در مقابل خیمه و محل تشکیل هیئت ها و به حرکت درآوردن پیشاپیش در دسته جات عزاداری

- قمه زنی

- عدم اشراف و حضور روحانیت متعهد ( در برخی از هیئت های عزاداری در ماه محرم  به برخی دلایل حتّی در حدّ سخنران هم از حضرات بهره مند نمی شوند )

- به وجود آمدن طبقه ی جدیدی از مداحان که از اطلاعات کافی در این زمینه برخوردار نبوده و از این رهگذر به نان و نوایی هم رسیده اند  ، وارد شدن برخی از این قشر به حوزه ی سیاست هم مزید بر علّت گردیده است !

والسلام 

*باز نشر

**در این مورد نگاه کنید به : پایگاه های انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک – مساجد- شامل سه کتاب در چهار جلد : مسجد جلیلی تهران ؛ مسجد هدایت تهران ؛ مسجد ارک تهران ،مرکز بررسی اسناد تاریخی ؛ وتاریخ شفاهی همان مساجد از مرکز اسناد انقلاب اسلامی