با گذر زمان و پیشرفت و تكامل علم، علوم مختلف آن چنان توسعه پیدا كرده‎اند كه یك فرد قادر بر فراگیری اصول كلی تمام علوم هم نیست چه رسد به این كه متخصص در تمام آنها بشود. و به فرموده پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ "العلم اكثر من أن یُحصی فَخُذْ من كلّ شیءٍ أحسنه"[1] "علوم بیشتر و گسترده‎تر ازا ین است كه احصاء شود پس وظیفه شما این است كه از هر چیز به دنبال بهترین آن باشید."

حال با توجه به این گستردگی و گوناگونی، ضرورت ایجاب می‎كند كه مرز بین علوم مختلف مشخص شود و علوم از جهات مختلف مورد طبقه‎بندی و تقسیم قرار بگیرند تا این كه علاوه بر معین شدن محدوده هر علم، جستجوگران علم و دانش نیر با دید بازتری به سراغ علم مورد نیاز خود بروند و هر كس با توجه به هدف و ذوق و استعداد خویش علم مورد نظر خود را انتخاب نماید. در این گفتار كوتاه، تقسیم علم از سه زاویه مورد دقت اجمالی قرار گرفته است : 

 1) اقسام علوم و معیار تقسیم ‎بندی‎ها.

 2) اقسام علم از نظر روایات.

 3) تقسیم علوم از لحاظ حكم فراگیری آن در اسلام.

در تقسیم و دسته بندی علوم معیارهای مختلفی را می‎توان مد نظر قرار داد كه مهمترین آنها از این قرار هستند :  

1) تقسیم بر اساس اسلوب و روش تحقیق : از آن جا كه تمام علوم بر اساس روش واحد به دست نمی‎آیند در یك دسته بندی تمام علومی را كه با روش خاصی تحصیل می‎شوند در یك قسم و علوم دیگری را كه با روش‎های دیگر به دست می‎آیند در اقسام جداگانه دیگری قرار می‎دهیم.

بر اساس همین ملاك می‎توان علوم را به دو دسته‌ كلی تقسیم نمود :

1) علومی كه به روش تجربی به دست می‎آید و در كشف و اثبات گزاره‎های آن از حس ظاهر و تجربه به آزمون و خطا استفاده می‎شود : مانند: طب، شیمی ، زیست شناسی و ...

2) علوم غیر تجربی : كه در رسیدن به گزاره‎های آنها تجربه و حس كاربرد مستقیم ندارد، كه این علوم را می‎توان به چهار دسته عمده تقسیم كرد :

1. علوم عقلی : كه با كمك گرفتن از براهین و استنتاجات عقلی محض حاصل می‎شوند. مثل : منطق، ریاضیات و فلسفه متافیزیك.

2. علوم نقلی : كه بر اساس اسناد و مدارك منقول و تاریخی بررسی می‎شوند مثل : تاریخ و رجال.

3. علوم شهودی : كه راه رسیدن به این علوم حسن باطن و شهود درونی است، كه درجه اعلای این علوم وحی است كه برای پیامبران حاصل می‎شود و درجه پائین‎تر آن مشاهدات عرفانی عرفاء می‎باشد.

4. علوم ابداعی : كه بر اساس جعل و اعتبار معتبرین حاصل می‎شوند و راه رسیدن به آن فراگیری قوانین اعتبار شده در آنهاست و یا علومی كه از ذوق و هنر ناشی می‎شوند. البته ذكر این نكته لازم است كه در هر كدام علوم از روشهای دیگر هم استفاده می‎شود مثلاً در صغری علوم عقلی ممكن است از نتایج دریافتهای تجربی استفاده می‎شود ولی روش عمده و حاكم در آن علم روش عقلی است.

2) بر اساس هدف و غایت :

ملاك دیگری كه می‎توان بر اساس آن، علوم را دسته‎بندی كه فائده و نتیجه‎ای است كه بر آنها مترتب می‎شود و هدف و غایتی كه فراگیر از آموختن آن در نظر می‎گیرد. مثلاً می‎توان علوم را به علومی كه دارای غایات معنوی یا مادی، فردی و یا اجتماعی هستند تقسیم بندی نمود، چنان چه در برخی روایات نیز علوم بر همین اساس تقسیم شده‎اند كه اشاره خواهد شد.

3)‌ بر اساس موضوع :

متداول‎ترین و بهترین ملاكی كه مرز بین علوم مختلف را معیّن می‎سازد، دسته بندی آنها بر حسب موضوع جامع و كلی است كه مسائل هر علم بر حول محور آن موضوع می‎چرخد. مثلاً موضوع علم حساب عدد و موضوع علم طب بدن انسان و ... است.

تذكر یك نكته در این جا لازم است و آن این كه ممكن است در تقسیم علوم مختلف انشعابات جزئی‎تر صورت گیرد و ممكن است معیار تقسیم در شعبه‎های جزئی‎تر چیزی غیر از معیار اصلی تقسیم باشد، مثلاً علم خداشناسی یكی از اقسام علم است كه به حسب موضوع مرزبندی شده است ولی همین علم بر حسب روش به سه علم خداشناسی فلسفی، عرفانی و دینی منشعب می‎گردد.[2]

اقسام علم از نظر روایات :

در روایات علم از نظر گاههای گوناگون تقسیم شده است كه در این جا برخی از آنها را ذكر می‎نمائیم :

الف) علم به دو قسم است :

 1) حسی: كه از راه حواس به دست می‎آید.

 2) عقلی، كه آیه شریفه "وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ" (نحل / 78) به این دو نوع از علم اشاره دارد، خداوند می‎فرماید : "ما شما را خلق كردیم در حالی كه هیج نمی‎دانستید و برای شما چشم و گوش (ابزار شناخت حسی) و قلب (ابزار درك و شناخت عقلی) را قرار دادیم تا به وسیله آن حقائق را درك كنید ..." حضرت علی ـ علیه السلام ـ نیز در مقایسه بین علم حسی و عقلی می‎فرمایند : "لیست الرؤیه مع الابصار فقد تكذب العیون أهلها و لایغش العقل من استنصحه"[3] "دیدن با چشمها نیست چه این كه چشمها گاه به دارندگان خود دروغ می‎گویند ولی عقل به هر كس كه خواستار اندرز او گردد دروغ نمی‎گوید" كه حضرت در این بیان اشاره به راه پیدا كردن خطا در علم حسی دارند.

ب) پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ در یك تقسیم كلی، علوم را به دو دسته می‎كنند : "العلم علمان : 1) علم الادیان

2) علم الابدان"[4] دسته‌ اول با دین و آخرت انسان مرتبطند و دسته‌ دیگر با بدن مادی و دنیای انسان در ارتباطند.

ج) در بیان دیگری حضرت علی ـ علیه السلام ـ تمام علوم را از جهت شنیداری و اكتساب حرف بودن و یا عدم آن این گونه تقسیم می‎نمایند: "العلم علمان: 1) مطبوعٌ و 2) مسموعٌ، لا ینفع المسموع اذا لم یكن المطبوع".[5] شهید مطهری در توضیح این دو قسم می‎فرمایند : مراد از علم مسموع، علم شنیده شده و فرا گرفته شده از خارج است اما علم مطبوع علمی است كه از طبیعت و سرشت انسان سرچشمه می‎گیرد، علمی كه انسان از دیگری یاد نگرفته و معلوم است كه همان قوه ابتكار شخص است.[6]

د) علم را از جهت تأثیر مستقیم در سود و زیان دنیایی و یا اخروی و رسیدن به كمال واقعی انسانی نیز می‎توان تقسیم نمود، "روزی پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ داخل مسجد شدند در حالی كه مردم اطراف شخصی را گرفته بودند. حضرت سؤال كردند او كیست؟ گفته شد، او علامه است و از همه مردم به انساب و اشعار عرب و قواعد زبان و وقائع جاهلیت آگاه‎تر است. حضرت در جواب فرمودند : این علمی است كه به جاهل آن ضرر نمی‎رساند و عالمش را سود نمی‎بخشد. انّما العلم ثلاثه : آیهٌ محكمه أو فریضهٌ عادلهٌ او سنّهٌ قائمه و ما خلاهنّ فهو فضل"[7] با توجه به این روایت می‎توان علوم را این طور تقسیم نمود :

 1) غیر سودمند در امر آخرت و كمال انسان كه پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ با بیان "و ما خلاهنّ فهو فضل" به آن اشاره دارند : مثل علم انساب.

 2) سودمند در امر آخرت : كه به فرموده پیامبر بر سه دسته‎اند :

 1) آیه محكمه : كه گفته شده مراد از آن اصول اعتقادات است.

2) فریضه عادله : كه مراد از آن را علم اخلاق و اخلاقیات دانسته‎اند.

 3) سنه قائمه: كه اشاره به احكام شریعت و حلال و حرام دارد.[8]

و) تقسیم علوم مفید در جهت كمال و قرب به پروردگار:

"امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمودند : همه علم مردم را در چهار قسم یافتم :

 1) اول این كه پروردگار خود را بشناسی.

2) دوم این كه بدانی با تو چه كرده است.

 3) سوم این كه بدانی از تو چه خواسته است.

 و 4) چهارم این كه بدانی چه چیز ترا از دینت خارج می‎كند."[9]

گر چه تقسیمات دیگری نیز نسبت به علم در روایات صورت گرفته، لكن به همین مقدار بسنده می‎كنیم.

تقسیم علوم از لحاظ حكم فراگیری آن در اسلام :

علوم را از لحاظ حكم فراگیری آن در اسلام در پنج گروه می‎توان دسته بندی نمود :

 1) واجب

 2) حرام

 3) مستحب

4) مباح

 5) مكروه.

 با این بیان كه علوم به دو دسته عمده تقسیم می‎شوند ،

 دسته اول : علومی كه از یادگیری و تعلیم آنها صریحاً نهی شده مثل علم سحر و یا برای برد و جامعه فساد آفرین هستند و همین طور علومی كه شخص به قصد ضرر زدن به دیگران می‎آموزد، تعلم این دسته از علوم حرام می‎باشد مگر در مواقع ضرورت، مثلاً سحر را برای ابطال سحر دیگران بیاموزد. دسته دوم : علومی كه مشخصات گروه قبل را ندارند، كه اینها نیز بر دو گروهند :

 1) دانشهائی كه مقدمه سازندگی مادی و یا معنوی، دنیوی و یا اخروی، فردی و یا اجتماعی می‎باشند و بدون آنها اساس حیات مادی و معنوی انسان به مخاطره می‎افتد؛ تحصیل این علوم به صورت واجب عینی مثل شناخت عقائد و تكالیف شرعیه و یا واجب كفائی مثل علم طب و شیمی بر همگان لازم است. 2) دانشهائی كه نقش حیاتی در زندگی فرد و یا اجتماع ندارند. این گروه خود بر سه قسم‎اند :

الف)‌مستحب: هر دانشی كه مقدمه‌ تقویت بنیه مادی و یا معنوی فرد یا جامعه است و بدون آن ضربه‎ای به نیازهای وارد نمی‎شود، در صورتی كه با قصد قربت فرا گرفته شوند عمل مستحبی محسوب می‎گردند.

ب) مباح : همین دانشهائی دسته قبل اگر بدون قصد قربت آموخته شوند مباح به حساب می‎آیند.

ج) مكروه : دانشهائی كه مقدمه‌فساد نیستند اما سودی نیز در بر ندارند اگر موجب تضییع عمر گردند و انسان را از مقصد دور نمایند لغو و مذموم و مكروه به شمار می‎آیند. مثل علم انساب.[10]

تذكر نهائی :

با توجه به دیدگاههای متفاوت در زمینه علوم و با وجود جهان بینی‎های گوناگون دسته بندی‎ و تقسیم‎های مختلفی نسبت به علم به صورت جزئی و علوم به صورت كلی صورت گرفته است كه بعضاً هیچگونه سازگاری با هم ندارد، لذا در هنگام قضاوت در مورد این تقسیم‎بندی‎ها ابتداء باید پیش فرضها و زاویه دید اشخاص را مورد مطالعه قرار داد و سپس نسبت به درستی یا نادرستی و جامع بدون یا نبودن تقسیم اظهار نظر نمود.

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقي ها :

[1] . بحار، ج 1، ص 219، ح 50، مجلسی، (بیروت - 1403 هجری. ق).

[2] . آموزش فلسفه، ج 1، درس پنجم، محمدتقی مصباح یزدی، (سازمان تبلیغات - پائیز 72). ر.ك: فلسفه علوم - دكتر سید هاشم گلستانی، ص 119 تا 129 - فرهنگ علوم عقلی - دكتر سجادی: ماده علم، ص 407.

[3] . نهج البلاغه، ص 1223، كلمه‌ قصار 273 - (ترجمه و شرح فیض الاسلام).

[4] . بحارالانوار، ج 1، ص 220، ح 52.

[5] . بحارالانوار، ج 1، ص 218، ح 42.

[6] . تعلیم و تربیت در اسلام، شهید مطهری، ص 19، (انتشارات صدرا، ج سی و دوم).

[7] . اصول كافی، ج 1، ص 37 (انتشارات علمیه اسلامیه - با ترجمه و شرح سید جواد مصطفوی).

[8] . همان، ص 38.

[9] . همان، ص 63.

[10] . سیمای علم و حكمت در قرآن و حدیث، ص 151، محمدی ری شهری (دارالحدیث / اول).

ماخذ : نرم افزار علما وبزرگان شيعه ، مؤسسه نورالزهراء

(استفاده از اين مقاله بدون ذكر نشاني سايت جايز نيست)