13/ 12/ 1376 

بسم الله الرّحمن الرّحيم‏

حلول ماه مبارك حج را اگرچه به همه‏ى مسلمانان عالم بايد تبريك گفت، اما بخصوص به كسانى كه توفيق حج را از خداى متعال هديه گرفته‏اند، بيشتر بايد تبريك گفت و بالاخص به كسانى كه در مراسم حج، اين عزّت و اين مباهات را دارند كه جزء فراهم‏آورندگان حج براى مجموعه‏اى از حُجّاجند، كه شما از اتمّ و اكمل و اظهر مصاديق آن هستيد. خوشا به حال شما. إن شاء اللّه خداوند اعمال شما را قبول كند، تلاش شما را خالص گرداند، و توفيق شما را روزافزون نمايد.

امروز بحمد اللّه در ذهن جامعه‏ى ما اين معنا ثابت و جاافتاده است كه حج در بين همه‏ى فرايض اسلامى، آن فريضه‏ى ممتازى است كه هم جنبه‏ى الهى و معنوى و فردى آن و هم جنبه‏ى اجتماعى‏اش، از بقيه‏ى واجبات امتياز دارد.

اما جنبه‏ى الهى و فردى آن. حج يك واجب طولانى، مستمر، مركّب و متشكّل از انواع و اقسام عبادات است؛ از واجباتش، مستحبّاتش، از نمازش، طوافش، سعيش، وقوفش، آن دعاها، آن بيتوته‏ها، آن مناجاتها، آن افاضه‏ها. هر انسان بااستعدادى كه از اين چند روز ايام حج حقيقتاً درست بتواند استفاده كند، از جنبه‏ى فردى آن، همين يك سفر براى اصلاح او تا آخر عمر كافى است. البته اگر يك حج را با يك نماز يا با يك روزه مقايسه فرماييد، برترى حج از جنبه‏ى پُر بودن از مفاهيم معنوى و حالات روحانى و ارتباط با خدا و تضرّع و رابطه و ... واضح است.

از جهت اجتماعى نيز همين‏طور است. البته شايد بشود گفت كه اكثر فرايض عبادى اسلام حتّى نماز يك جنبه‏ى اجتماعى هم دارد؛ ولى جنبه‏ى اجتماعى حج، يك عالم غريبى است، محشرى است، چيز ماندگارى است؛ اما اين دفعه نه در حافظه‏ى يك فرد، بلكه در حافظه‏ى يك امّت و يك ملت. واقعاً اگر از يك موسم حج، به لحاظ جنبه‏ى اجتماعى، درست استفاده شود، يك مراسم حج در يك سال كافى است كه دنياى اسلام را متحوّل كند. اگر رابطه‏ها درست باشد؛ دلها به هم وصل شود، جويبار بابركت مفاهيم و فرهنگها و معلومات از سوى ملتهاى گوناگون، به سمت دلهاى ديگر سرازير گردد، مسلمانان در آنجا همديگر را بيابند، مجموعه را ببينند، معناى طواف و سعى و وقوف و مبيت را درك كنند، مفاهيم اجتماعى اين‏ها را بفهمند، حقيقتاً يك حج مى‏تواند كار يك امّت را اصلاح كند. اين‏قدر بابركت است.

خسارتهاى دنياى اسلام، يكى دوتا كه نيست. از وقتى‏كه به خاطر سنگينى سايه‏ى منحوس سياستهاى استكبارى، استبدادى، استعمارى و استثمارى، بين مردم مسلمان، با حقايقِ معارف و با روالِ صحيح جريان امور فاصله افتاد، از اين‏گونه خسارتها زياد داشتيم؛ اين هم يكى. ولى از هرجاى ضرر كه برگرديم، منفعت است. ملت ما به بركت انقلاب، به بركت نَفَس گرم امام رضوان الله تعالى عليه و به بركت آن ديد وسيعى كه آن مرد حقيقتاً الهى داشت الهى به معناى جامع كلمه، نه انسانى كه در درون خود فقط الهى است؛ جامع بين درون و برون، جامع بين افق ظاهر و باطن، روح و جسم از ضرر برگشت.

امروز بحمد اللّه حجّ ما، با حجّ سالهاى گذشته‏ى قبل از انقلاب مبارك اسلامى، خيلى تفاوت دارد. مردم با يك قصد حركت مى‏كنند. حج، اصلًا به معناى قصد است. مردم با يك نيّت راه مى‏افتند و هدفى را دنبال مى‏كنند؛ لااقل وجه غالب اين است. اين را بايد تقويت كرد. آن جنبه‏ى اوّل را هم بايد تقويت كرد.

عزيزان من! تجربه‏ى كارى ما اين است. حال بگذريم از مفاهيم و معلومات و دانسته‏هايى كه علما بلدند و به ديگران، به ما و به همه ياد دادند. غير از آن‏ها، تجربه‏ى كارى ما اين است كه اگر ملتى كه در راه صلاح و فلاح و انقلاب و تحوّل حقيقى حركت مى‏كند، از معنا صرف‏نظر كرد و دور معنويت خط كشيد اگر بهره‏ى خود را از معنويت نبرد در جهت سياسى و مادّى هم استفاده نخواهد كرد.

اگر رهبر اين انقلاب، مردى مثل آن انسان معنوى، آن عارف خالص پاك‏باخته‏ى دل‏سوخته نبود، اين انقلاب هم به اين جاها نمى‏رسيد. هرچه هم عاقلانه و حكيمانه حركت مى‏شد، اين‏گونه نمى‏شد. پشتوانه و مغز معناست كه قشر مسائل اجتماعى و فردى و سياسى و غيره را جان مى‏دهد و رنگ و جلا مى‏بخشد. بدون آن نمى‏شود. مايه‏ى اصلى، معنويت و ارتباط با خدا و توجّه به خداست. لذا در حج به اين بخش هم بايستى حد اكثر اهتمام شود. نه اين كه ما مى‏گوييم ارتباط برقرار كنيم، كار سياسى بكنيم، برائت راه بيندازيم، تبليغ مسائل گوناگون جمهورى اسلامى را بكنيم؛ اما به گريه و شب‏زنده‏دارى و تضرّع و ختم قرآن و استضائه از آن خورشيد معنويت و از آن كوره‏ى گداخته‏ى عشق و محبّت را نپردازيم. نخير، اين‏گونه نيست. اين جا هم پشتوانه‏ى آن است. هر دو جهت مورد نظر است. البته چون بى‏توجّهى به جنبه‏ى اجتماعى و سياسى بيشتر شده است، اين جا يك توجّه ويژه براى آن قسمت لازم است. اين را بايد توجه داشت.

آن چه كه در حج به نظر مى‏رسد از همه‏ى چيزها مهم‏تر است، سه مطلب است:

يكى اين كه ما بتوانيم به مخاطبان خودمان هركه هستند عظمت و كارآمد بودن و گسترش دامنه‏ى عظيم امّت اسلامى از جهات مختلف را تفهيم كنيم. اين، وظيفه‏ى اوّل‏ است. در دنياى اسلام، بحث هزار و ميليون نيست؛ شايد صدها ميليون يا بيش از اين‏ها آدم وجود دارد كه عظمت و شكوه و كارايى و حجم غير قابل محاسبه‏ى دنياى اسلام را نمى‏داند؛ لذا خود را ضعيف مى‏پندارد و در مقابل همه‏ى استكبار، خويش را تنها و ناتوان احساس مى‏كند. بايد تفهيم كرد كه دنياى اسلام و امّت اسلام يعنى چه.

اگر كسى بخواهد عظمت امّت اسلام را بفهمد كه واقعاً نمى‏شود با اين توصيفهاى ساده تفهيم كرد به جزء كوچكى از امّت اسلام كه ملت ايران است نگاه كند. مگر ما چقدر از امت اسلاميم؟ شما ببينيد اين بخش از امّت اسلام، آن زمان كه اراده كرد، تصميم گرفت و پاى تصميم خود ايستاد، تمام قدرتهاى جهانى اين كه ديگر شوخى نيست، اين مبالغه كه نيست؛ شما كه خوب مى‏دانيد در جنگ نظامى با او مجبور شدند عقب‏نشينى كنند؛ در جنگ سياسى با او مجبور شدند احساس شكست را بپذيرند؛ در جنگ اقتصادى با او مجبور شدند ناكامى خودشان را تحمّل كنند. مگر غير از اين است؟

ببينيد؛ ايران جزئى از دنياى اسلام است. همين كه اين جزء، به هويّت خود، به شأن خود و به توانايى خود پى‏برد و تصميم گرفت اراده و عزم خود را در ميان بگذارد و آن را هم به حساب آورد و پاى آن بايستد، موجب شد كه دنياى دوقطبى آن روز حالا كه شكل ديگرى دارد و آن كسانى كه در رأس كار بودند، متوجّه شوند كه مشتركاً و متّفقاً هم نمى‏توانند با آن دربيفتند و كار خودشان را پيش ببرند؛ در حالى كه همين جزء هم نمى‏تواند ادّعا كند كه به بهترين وجهى ايستادگى كرده است؛ نه، حتّى از اين هم بهتر هم مى‏شد. از اين جا مى‏شود عظمت امّت اسلامى را فهميد.

اگر همه‏ى دولتهاى اسلامى فقط يك‏كلمه حرف را باهم بزنند، هيچ قدرتى در دنيا نيست كه بتواند برخلاف آن يك‏كلمه كار كند. همين حالا، هريك از قضاياى دنيا را كه شما بخواهيد حساب كنيد، همين‏طور است. اگر رؤساى همين دولتهاى فعلى اسلامى، بر سر يك قضيه‏ى اقتصادى يا سياسى، يك «نه» بگويند، هيچ قدرتى در دنيا نمى‏تواند در مقابل آن «نه»، يك كار اثباتى بكند. اگر بخواهند كارى انجام گيرد، هيچ‏چيز نمى‏تواند مانع آن‏ها شود.

نكته‏ى دوم، مسأله‏ى اتحاد است. اتّحاد را تبليغ كنيد. البته نمى‏گوييم الآن اتّحاد تحقّق پيدا كند. طبيعى است كه از حرف و عقيده و اعتقاد تا عمل فاصله‏ى ژرفى است؛ ليكن امروز اعتقاداً ترويج تفرّق و تشتّت مى‏شود كه نمونه‏هايش را مى‏بينيد. بايستى با اين مبارزه و مقابله كرد. بايستى تفهيم كرد كه وحدت بين مسلمين، به صد دليل واجب، و به صد دليل ممكن است. بايستى دنبال كرد كه اين نكته در تبليغات زبان‏دان‏ها و مبلّغان و گويندگان و حتّى حجاج معمولى كه ممكن است رفيقى از يك كشور پيدا كنند و با او دو كلمه حرف بزنند، رعايت شود.

دشمنان وحدت چه كسانى هستند كه مى‏شود در دنيا يكى‏يكى آن‏ها را با انگشت نشان داد؟ طرف‏داران وحدت چه كسانى هستند؟ آيا خدا و ملائكه و انبيا و اوليا از وحدت خرسند مى‏شوند، يا ناراضى؟ اين‏ها را مى‏شود كاملًا با وجدان معمولى دينى و اسلامىِ مشترك بين همه‏ى مسلمين فهميد.

مسأله‏ى ديگرى كه توجّه به آن خيلى لازم است، مسأله‏ى دين و سياست است. جدا كردن دين از سياست كه شايد از قريب دويست سال قبل در برنامه‏ى دشمنان دنياى اسلام بوده است، نكته‏ى بسيار مهمّى است. و لو خود اين كلمه را تكرار كنيد كه «سياست اسلام از ديانت آن جدا نيست، ديانت اسلام از سياست آن جدا نيست». اين تكرار شود، گفته شود و به گوش همه برسد.

پيامبر اكرم، اوّل كه به مدينه تشريف بردند، يك حكومت تشكيل دادند. حكومت يعنى چه؟ نرفتند گوشه‏اى بنشينند و بگويند هركس خواست مسئله بپرسد چون كفّار قريش نيستند كه ايجاد مزاحمت كنند بيايد پيش ما آزادانه بپرسد! يا مثلًا هركه خواست نماز ياد بگيرد، برود از فلانى ياد بگيرد يا از خودمان بياموزد. اوّل، يك حكومت و يك رياست تشكيل دادند. كار اوّلِ اسلام اين است. بعد هم بلافاصله اين حكومت شروع به كارهاى حكومت مقتدر كرد: جنگيدن، مبارزه كردن، بعد كم‏كم نامه‏نگارى به اين طرف و آن طرف و حلّ و فصل امور ديگر. در مقابل اين واقعيت، چه كسى مى‏تواند غير از آن چه كه معنا و مفهوم صريح آن، وحدت دين و سياست در اسلام است، مطلبى اقامه كند؟

آخرين نكته‏اى كه من مى‏خواهم عرض كنم، مسأله‏ى اخلاق و رفتار است. عزيزان من! در يك تحوّل اجتماعى، آن چيزى كه آخرتر از همه اصلاح مى‏شود و تغيير پيدا مى‏كند، اخلاق است؛ اخلاق، نه به معناى رفتار. البته رفتارهاى افراد با يكديگر را كه عرفاً به آن «اخلاق» مى‏گويند، آن هم دير عوض مى‏شود؛ ليكن منظور ما آن نيست. آن چيزى كه از همه ديرتر عوض مى‏شود، اخلاقيّات و خُلقيّات انسان‏هاست؛ چه خُلقيّات فردى، چه خُلقيّات جمعى؛ كه جمعهاى مختلفِ عالم، خُلقيّاتى دارند: يك قوم به تعصّب معروف است، يك قوم به راحت‏طلبى شهرت دارد و .... اين‏ها خيلى دير عوض مى‏شود. اگر چيز بدى از اين قبيل در قومى هست و اخلاق زشتى وجود دارد، خيلى دير عوض مى‏شود.

اگر شما مى‏خواهيد بر مخاطبانتان تأثير بگذاريد چه آن مخاطبى كه اين نكته‏اى را كه عرض كرديم مى‏داند و چه آن مخاطبى كه اين نكته را نمى‏داند بايد با اخلاق با آن‏ها مواجه شويد. بايد نشان دهيد كه اخلاقمان تغيير پيدا كرده است. ما بايد اثبات كنيم كه اسلام در آن بطن البطن جان ما و در آن ژرفاى روح ما نفوذ و رسوخ كرده و به خوردِ جان ما رفته است، و الّا اگر اسم اسلام و ظاهر اسلام و ادّعاى اسلام و ادّعاى جمهورى اسلامى باشد، قبل از ما هم ديگران كرده‏اند؛ بعد از ما هم كسانى كرده‏اند و خواهند كرد. خيلى هم ارزش ندارد؛ گاهى اوقات به ضرر هم هست.

اگر بخواهيد آن جاذبه‏ى معنوى اسلام، را در طرف مقابل هر مسلمانى در دنيا، حتّى مسلمان غير عامل كه مشتاق اسلام حقيقى است تأمين كنيد، اين كار با اخلاق اسلامى، رفتار اسلامى، گذشت، حكمت، بلندنظرى، پختگى، انسانيت، خيرخواهى و مروّت امكان‏پذير است. در همه‏ى امور هم مى‏شود اين كار را انجام داد.

البته معنايش اين نيست كه حالا برائت را راه نيندازيم تا خيال كنند ما اهل مروت و اخلاق و سازشيم؛ نه، در جهاد مسلّحانه هم مى‏شود اخلاق صحيح را اعمال كرد:

او خدو انداخت بر روى على‏

افتخار هر نبىّ و هر ولى‏

بعد امير المؤمنين عليه‏السّلام بلند شد حركت كرد و:

حتّى در جنگ هم اين‏طور است. وقتى وحشيگرى آمد، سبعيّت آمد، گرگ‏صفتى آمد، آن چيزى مى‏شود كه در تهاجم ناجوانمردانه در طول هشت سال جنگ عليه ما شد كه مظهر اعلايش حمله‏ى ميكربى و شيميايى و زدن شهرها و كشتن بچه‏ها بود و نمونه‏هاى ديگرش را هم كه ديگران نشان داده‏اند. درعين‏حال بازهم مى‏شود اين اخلاق را داشت. اگر اين شد، بدانيد كه آن باران مؤثّر معنويت، يقيناً در سرزمين جانها و دلهاى مخاطبان شما نفوذ خواهد كرد؛ چه ما على‏العجاله اثرش را درك كنيم، يا نكنيم.

اميدواريم إن شاء اللّه اين سفر حج هم به شما هم چون سفرى معنوى، با خوشىِ معنوى و حقيقى بگذرد و إن شاء اللّه در آن جا كه مسلّم آن بزرگوار [حضرت صاحب الزمان عليه السلام] در آن ايام هستند، همه‏ى شما از آن رايحه‏ى دل‏انگيز و دلپذير و دل‏فريب و محبوب عالم وجود نه فقط شيعيان به نحوى از انحاء استفاده كنيد و بهره ببريد و محرومان را هم دعا بفرماييد.

و السّلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته‏