نویسنده : احمد فرشبافيان 

 از ميان قالب‌هاي گوناگون شعر فارسي، غزل بيشترين مورد استفاده را در ديوان شعر خواجه حافظ و حضرت امام خميني (رحمت الله علیه) دارد و شکي نيست که در بافت غزل‌هاي آنان، وجوه تمايزي وجود دارد، به‌طوري‌که مي‏توان گفت‏حافظ شاعري است‏حرفه‏اي، اما حضرت امام(رحمت الله علیه) هرگز به ‌صورت جدي به شعر نپرداخته است. البته اين بدان معنا نيست که ما ديوان لسان الغيب را فقط هنرنمايي محض بدانيم و از روح عرفان خالي و تهي فرض کنيم، بلکه به‌قول شهيد مطهري او با اين وسيله به زيبايي بيان عرفاني افزوده است. هم چنان ‌که تأثير قرآن کريم در قلوب، تا حدي مرهون زيبايي ادبي و هنري آن است، در سطح پايين‌تر نيز ديوان حافظ چنين حکمي را دارد.  

نيک مي‏دانيم که لسان الغيب، همه رمز و راز کلام را دريافته و سخن فارسي را به ذروه اعجاز رسانده است. آگاهي او بر تکامل، شکوه و شيوايي شعرش تا آن جاست که با اطمينان و جرات تمام سوگند مي‏خورد که : 

نديدم خوشتر از شعر تو حافظ 

به قرآني که‏اندر سينه داري

در عين حال که اشعار حضرت امام، به‌ويژه غزل‌هاي او در مقام انصاف در سطحي خوب و قابل قبول بوده و تعداد قابل ملاحظه‏اي از غزل‌ها از بعد هنري قويتري برخوردارند، شکي نيست که حيث هنر شعري در مقايسه با غزل‌هاي حافظ در مقامي پايين‌تر قرار دارد؛ اما الحق شعر امام از جنبه غناي علمي و مباحث عرفاني داراي ارزش و اعتبار فوق‏العاده‏اي است. و ناگفته پيداست که آن بزرگوار شاعرپيشه نبودند بلکه شعر براي اظهار و ابراز جلوه‏هاي روح بلند و متعالي ايشان ابزاري بيش نبوده و شايد بتوان گفت که در شعر حضرت امام کفه مضمون بر بعد هنري مي‏چربد. برخلاف حافظ که جنبه هنري، بعد عرفاني (مضمون) آن‌را تحت‏الشعاع خود قرار داده است. به‌همين دليل نمي‏توان هم چون حافظ در امام خميني به‌عنوان يک شاعر عارف نگريست. چون «امام نخواسته شعر بگويد. شعر امام از سر تفنن نيست، از سر شاعري نيست و (ما ينبغي له)، اگر از امام به شاعر تعبير کنيم، نوعي تنزل رتبه است‏ براي آن بزرگ»)1 (او مقصدش شعر و شاعري نبود بلکه شعر نيز جلوه‏اي از جلوه‏هاي روح بلند و متعالي او بود، شعر او به مثابه «ارحنا يا بلال» است.

شعر امام نجواي عاشقانه روح هيجان زده و بيتابي است که در خلوت تنهايي با به ‌کارگيري کلمات، راز دل دردمند را با محبوب باز گفته و با معبود به راز و نياز پرداخته است. او قافيه‏ انديش نبوده و به گفته مولانا هرگاه خون در درونش جوشش کرده، از شعر بدان رنگي داده است. امام(رحمت الله علیه) در باب شعرگويي خويش فرموده است :

«بايد بi حق بگويم که نه در جواني، که فصل شعر و شعور است و اکنون سپري شده و نه در فصل پيري، که آن را هم پشت ‏سر گذاشته‏ام، و نه در حال ارذل‏العمر، که اکنون با آن دست ‏بگريبانم، قدرت شعرگويي نداشتم.»

نکته قابل توجهي که در تمامي غزليات حافظ به چشم مي‏خورد، سبک بيان است. خواجه معمولاً با هنرنمايي خاصي، نکات عرفاني را با آرايش‏ها و صنايع ادبي عجين کرده و به زبان ساده بگوييم بازي با کلمات کرده تا جايي ‌که انسان احتمال مي‏دهد اگر چنين کاري صورت نمي‏گرفت‏ خواجه نمي‏توانست درون عرفاني و آتشين خود را به بيرون انتقال دهد؛ اما در مورد اشعار حضرت امام خميني قضيه برعکس است. امام(رحمت الله علیه) بي‏ قافيه انديش، بدون تعمد تکلف، بلکه با سادگي خاصي، هر آن چه را که از دل برخاسته بر زبان آورده و بر نوک خامه رانده و به روي کاغذ آورده است. لذا غزل‌هاي ديوان امام از اين سادگي حلاوت گرفته است. البته ناگفته نماند که صنايع گوناگوني که لازمه شعر است در ديوان حضرت امام به ‌طور طبيعي و خالي از حالت تصنع به‌ کار گرفته شده است که براي توضيح بيشتر مي‏توان به بخش «شناسنامه سروده‌ها» در ملحقات ديوان رجوع کرد.

مشرب عرفان خواجه حافظ و حضرت امام (رحمت الله علیه)

قرن هفتم هجري، قرن ظهورانديشه‏اي نو و بديع به ‌نام «وحدت وجود» است که ابداع کنندة آن محي الدين ابن عربي است.

شهيد مرتضي مطهري در کتاب «عرفان حافظ» يا «تماشاگه راز» مي‏گويند : آن‌کسي که عرفان را به‌صورت يک علم در آورد و آن ‌را به اصطلاح متفلسف کرد و به‌ صورت يک مکتب در آورد و در مقابل فلاسفه، آن‌ را عرضه داشت و فلاسفه را در واقع تحقير کرد و اثر گذاشت روي فلسفه، و فلاسفه‏اي که بعد از او آمدند چاره‏اي جز اعتنا به نظريات او نداشتند؛ محي الدين ابن عربي است. بدون شک «پدر عرفان نظري» در اسلام محي‏الدين ابن عربي، اين اعجوبه روزگار است.

محي الدين، هم در عرفان عملي قدمي راسخ داشته يعني از اول عمرش اهل رياضت و مجاهده بوده و هم در ارائه عرفان نظري بي ‏نظير بوده است. بحث وحدت وجود که محور عرفان است، ‏براي اول بار توسط محي‏الدين بيان گرديد. عرفان نظري بدين‌ صورت که علمي مدون باشد و در مسائل به شکل فلسفي اظهار نظر کند، اگرچه بيش و کم سابقه دارد ليکن مسلماٌ تدوين کننده آن در دوره اسلامي محي‏الدين ابن عربي طايي‏اندلسي است.

اما در خصوص مشرب عرفاني حضرت امام خميني(رحمت الله علیه) آقاي محمد جواد گوهري با درايت کافي، در مروري بر کتاب ارزشمند «تعليقات علي شرح فصوص الحکم و مصباح الانس» مقاله‏اي تحت عنوان «يک ‏فروغ رخ ساقي» نوشته‏اند که در جاي‏جاي آن به الهام‏گيري امام از ابن عربي اشاره دارد که ما در اين قسمت گزينه‏هايي را سند قرار مي‏دهيم :

"مهمترين مساله، تبلور برخي از عقايد شيخ اکبر، ابن عربي است در گفتارها و نوشتارهاي مستقل امام. اين مساله يکي از پراهميت‌ترين و با ارزشترين ابعاد بررسي افکار وانديشه‏هاي امام را تشکيل مي‏دهد... در اظهارات يکي از بستگان حضرت امام بود که ايشان از آن رو به کودکان، خصوصا تازه تولديافتگان علاقه داشتند که آنها را قريب العهد به پروردگارشان مي‏دانستند که نظير چنين امري را در فصوص [ابن عربي] مي‏توان يافت ،در جايي که سخن از تسخير است. در اين مبحث‏ شيخ تاکيد مي‏کند که : مخلوق هرچقدر به خداوند نزديکتر و متشبه‏تر باشد، قدرت و توانايي او در تسخير مخلوقات ديگر بيشتر است، از همين روست که اطفال به ‌رغم همه ضعف و ناتوانيشان حتي در تسخير قدرتمندترين شخصيت‌ها موفقند. اين از آن روست که ايشان قريب العهد - يا به تعبير شيخ - «جديدالعهد» به پروردگارشان هستند. اين ‌که «عالم محضر خداست» و اين‌ که عشق خداوند با جهاد در راه او به لقاءالله منتهي مي‏شود، جمله مطالبي هستند که شايد امروزه از بديهي‏ترين تصورات به حساب آيند، ولي بايد دانست که اين مفاهيم در گذشته‏اي نه چندان دور و تحديداٌ قبل از انقلاب اسلامي بسيار محتاطانه به‌ کار گرفته مي‏شدند. بي ترديد يکي از مهمترين مراجعي که به صراحت و با جرأت تمام اين امور را مورد بحث قرار داده کتاب شريف «فصوص» است. انطباق مشهود و ملحوظ برخي نظريات حضرت امام (رحمت الله علیه) ا دکترين‌هاي عرضه شده در کتاب فصوص شيخ کاملا در تعليقات بر شرح فصوص نمايان است.( 2)

واضح است که تأثر شخصي از شخصي ديگر فقط محدود به نقل قول نبوده و در استفاده از کتب علمي نمودار نمي‏شود، بلکه اگر تأثير عميق باشد، در غيرمورد ياد شده مثلاٌ رفتار و عمل و در صحنه زندگي نيز خود را نمايان مي‏سازد و اين کاري است که در زندگي سياسي و اجتماعي حضرت امام(رحمت الله علیه) رخ داده است. امام تا جايي از عرفان ابن عربي الهام پذيرفته‏اند که در نامه تاريخي خودشان به گورباچف که فروپاشي و اضمحلال سيستم کمونيستي را پيش‏بيني کرده‏اند مي‏فرمايند :

«اگر جنابعالي ميل داشته باشيد در اين زمينه‏ها تحقيق کنيد، مي‏توانيد دستور دهيد که صاحبان اين‌گونه علوم علاوه بر کتب فلاسفه غرب در اين زمينه به نوشته‏هاي فارابي و بوعلي سينا - رحمة الله عليهما - در حکمت مشاء مراجعه کنند تا...، ديگر شما را خسته نمي‏کنم و از کتب عرفا، به خصوص محي‏الدين عربي نام نمي‏برم که اگر خواستيد از مباحث اين بزرگمرد مطلع گرديد...»( 3 )

از آن چه گذشت معلوم مي‏شود كه مشرب عرفاني اين دو بزرگمرد در عين حال که برگرفته از مفاهيم اصيل اسلام منبعث از قرآن کريم وسيره وکلام نبي اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و معصومين(علیهم السلام) است، از فکر و نظريات مشاهير عرفاي اسلامي نيز بهره‏ها گرفته‏اند. ناگفته نگذريم که در خصوص مکتب حافظ، آقاي دکتر منوچهر مرتضوي مي‏گويند : «حافظ را صوفي و متصوف نمي‏توان ناميد و عنوان عام (عارف) نيز براي نشان دادن تمام مختصات و مشخصات مکتب حافظ رسا نيست و تنها نام و عنواني که به هدايت صريح خود خواجه بر او و مکتبش مي‏توانيم انتخاب کنيم (رند و رندي) است».( 4 )

قصر فردوس به‌پاداش عمل مي‏بخشند

ما که رنديم و گدا دير مغان ما را بس

عاشق و رند و نظر بازم و مي‏گويم فاش

تا بداني که به چندين هنر آراسته‏ام

مشخصه‏هاي عرفان ناب امام خميني(رحمت الله علیه)

1- امام با علم به اين‌که عرفان در طول تاريخ به انحرافات و صوفي زدگي آلوده شده بود، در مقام دفاع از عارفان دل سوخته برآمده و با انگشت نهادن بر انحرافات آنان، نفرت و بيزاري خود را چنين ابراز مي‏دارند:

اين جاهلان که دعوي ارشاد مي‏کنند

در خرقه شان به غير منم تحفه‏اي مياب

(ديوان امام / 48 )

و در جاي ديگر در مقام دفاع از مقام شامخ عرفان راستين چنين متذکر مي‏شوند :

«انکار مقامات عارفين و صالحين را نکني و معاندت با آنان را از وظايف ديني نشمري... چون ما جاهلان از آنها محروميم با آن به معارضه برخاستيم; نمي‏خواهم مدعيان را تطهير بکنم که «اي بسا خرقه که مستوجب آتش باشد» مي‏خواهم اصل معني و معنويت را انکار نکني.(5 )

2- امام جامع بين سياست و معنويت ‏بودند که تبلور آن در ايجاد حکومت اسلامي مشهود است و از طرفي دايره ارشاد عرفاني را توسعه بخشيده و آن را عمومي کردند نه اين که تنها عده‏اي به عنوان اهل دل مورد ارشاد و هدايت قرار گيرند بلکه همه اقشار اجتماع را با اين فکر وارد جرگه نمودند تا اگر اهليت داشته باشند از اين ارشاد بهره‌ گيرند و ديديم که مخلصين اين امت‏ با الهام‏گيري از امام و ارشادهاي ايشان چگونه به اوج کمال رسيدند. به طوري که طفل يکشبه ره صد ساله را پيمود و...

3- گرچه امام در تمام زمينه‏ها شجاعانه و با صراحت مسايل را مطرح مي‏کردند، اما شجاعتي که در بيان مسايل عرفاني به ‌خرج داده‏اند قابل توجه است و بسا کساني بودند و باشند که در اشعار عرفاني او انگشت تحير و تعجب به دندان مي‏گيرند و در صدور چنان مضامين، با اصطلاحات خاص عارفانه از سوي آن بزرگوار شگفت زده و مبهوت مي‏شوند. گذشته از مطلب فوق، امام (ره) اگر انتقادي بر کسي و سخني دارد، آن را بي ‏پرده و بدون در نظر گرفتن شخصيت طرف مقابل بيان مي‏کند. براي مثال آن حضرت در جواب منصور حلاج که نداي انا الحق سر مي‏دهد مي‏گويند :

بر فراز دار فرياد انا الحق مي‏زني

مدعي حق طلب، انيت و انا چه شد

(ديوان امام/94 )

مقايسه کلي امام خميني(رحمت الله علیه) و خواجه حافظ در شعر و عرفان

1- از حيث قدرت و هنر شعري : در اين بعد يقيناٌ حافظ قويتر است؛ چون او در ديوانش مسائل عرفاني را با به صيقل کشيدن کلمات براي رسيدن به گونه ايده آل و نهايي شعر و با هنرنمايي خاص بيان مي‏کند. در حالي‌که حضرت امام، از سر ذوق عارفانه، براي دل شيدا و عاشق خود شعري سرايد و فقط هدفش رساندن پيام عرفاني است؛ ‏بدون ايجاد پيچيدگي صنعتي در شعر.

2- از حيث عرفان : آن چنان که در بررسي عرفان امام توضيح داده شد، آن حضرت با توجه به سيره و احوال عيني و ملموسش در بعد عرفاني، گوي سبقت را از حافظ و ديگران ربوده و در واقع عرفان را از حيث نظري و عملي معنايي تازه و کامل بخشيده است.

3- از حيث‏ به کارگيري اصطلاحات عرفاني : مي‏توان گفت که هر دو شخصيت عرفاني ما به‌ طور يک سان و در حد کامل از اصطلاحات معمول عرفا بهره‌ برده و از سنت ادب عرفان کناره نگرفته‏اند. ناگفته نماند که از بوستان غزل‌هاي امام بوي سنايي و عطر عطار و مولوي و محي‏الدين ابن عربي و ديگر مشاهير عرفاني اسلامي به مشام جان مي‏رسد، اما عنايتي که آن بزرگوار نسبت‏ به حافظ داشته قابل مقايسه با ديگران نيست.

پي نوشت :

1- صادقي رشاد، علي اکبر. مقاله جهان بيني شهودي امام خميني(رحمت الله علیه) ، مجموعه مقالات سمينار بررسي ادبيات انقلاب اسلامي

2- گوهري، محمد جواد. مقاله يک فروغ رخ ساقي، مجله حضور، شماره 4، خرداد 71 ص‏70

3- جوادي آملي، آواي توحيد (متن نامه حضرت امام خميني(رحمت الله علیه) به گورباچف رئيس‌جمهور وقت‏شوروي سابق و شرح نامه) ص‏72

4- مرتضوي، منوچهر. مکتب حافظ، ص‏94

5- امام خميني(رحمت الله علیه) ، ره عشق، سازمان چاپ و انتشار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ص 35

منبع : http://www.rasekhoon.net/article/show-30687.aspx